Ruh dünyasına inemediğimiz, idrak ufkumuzu çatlatan, nur membaından feyzini almış Hak dostu, müstesna insanlardan birini daha yukarıdaki misal çerçevesinde resmederek okuyucularımıza tanıtmaya çalışacağız.
Duymak, tatmak ve beraber olmak en büyük mutluluktur; dünyada ondan mahrum kalışımıza bedel, şefaatleri sayesinde yine onlarla beraber olabilmeyi rahmet-i ilahiden ümit etmekteyiz. Onları tanımak, onların yolunda gitmek adına vefalı olabilirsek, vefalı olacaklarından hiç şüphemiz yoktur.
İlmi, ibadeti ve takvasıyla devrinin büyük insanları arasına girmiş olan bu zat, FUZAYL b. İYAZ b. MES’UD’tur. Meşhur Temim kabilesinin Yerbu koluna mensuptur. Hicrî ikinci asrın başlarında Semerkand’a bağlı Ebiverd kasabasının Ferdin köyünde doğdu. Doğduğu kasabada büyüdüğü, İbrahim b. Şemmas’dan gelen rivayette tespit edilmiştir. Süfyan b. Uyeyne ile akran olduğu nazara alınınca hicrî 105 veya 107 de doğduğu söylenebilir. Nitekim vefat ettiği yıl kendisine yaşı sorulduğunda:
“Seksenime ulaştım veya aştım.
Artık neyi umup neyi bekleyeceğim.”
Mısraı ile cevap vermiştir ki bu da yukarıdaki doğum tarihini doğrulamaktadır.
İbn-i Sa’d, Tabakat’ında, Horasan’ın Ebiverd nahiyesinde dünyaya geldiğini, Kûfe’ye ilim tahsili için gidip Mansur b. Mu’temir’den hadis öğrendiğini, daha sonra ibadet u taatle meşgul olmak üzere Mekke-i Mükerreme’ye intikal edip vefatına kadar da orada kaldığını ve Harun-i Reşid’in hilafeti zamanında H. 187’de orada vefat ettiğini kaydetmiştir.
Fuzayl b. Iyaz, gençliğinde Ebiverd ile Serahs arasında kervanların önünü keser ve eşkiyalık yapardı. O, bu işi yaparken bile bir kısım ibadetlerini yerine getirmede kusur etmezdi. Namazını kılar, Kur’ân okur ve onun ma’nâsında derinleşmeye çalışırdı. Allah’ın kendisini affedeceğine dair çok kuvvetli hüsn-i zannı vardı. Bir gün önemli bir hâdise cereyan etmişti. Fuzayl’ın bulunduğu mıntıkadan bir kervan geçerken, Fuzayl’ın adamları kervanı görmüş ve onu soymak üzere kervana doğru yönelmişlerdi. Kervan sahibi de haramilerin yaklaştığını fark edince, az ileride gördüğü bir çadıra yanında bulunan paraları götürüp emanet etmek istemişti. Çadıra girince başında sarığı sırtında cübbesi olan bir zatın huşu içerisinde namaz kıldığını gördü. O’na parasını emanet etmek istediğini söyledi. O zat da, köşede bir yer göstererek parayı oraya koymasını söyledi. Kervancı paraları gösterilen yere koyarak çıkıp gitti. Döndüğünde bütün mallarının eşkıyalarca talan edilip götürülmüş olduğunu gördü ve artık ortalıkta kimseler görünmeyince Bari gidip paralarımı alayım da yoluma devam edeyim, dedi. Bunun üzerine tekrar çadıra gidince baktı ki, kendi eşyaları aynı çadırda ve biraz önce namaz kılan zatın huzurunda taksim ediliyor. Geri çekilmek isteyince eşkıyanın reisi olan o zat, kervancıyı çağırdı. Niçin geri döndün? diye sordu. Kervancı, ürkek bir tavırla: … paralarımı alacaktım da… dedi. Bunun üzerine Fuzayl, işte paraların koyduğun yerde al! dedi.. ve adam paralarını aldı. Bu defa da diğer şakiler Fuzayl’a kızarak: niçin paraları veriyorsun zaten biz kervanda para bulamamıştık? Bunun üzerine Fuzayl onlara şu sözleri söyledi: Bırakın adamı o bana hüsn-i zan ederek o paraları bana emanet etti. Ben onu hüsn-i zannında yanıltmam. Çünkü O, bana itimat ettiği için emanet etti. Benim de Allah Taala hakkında beni affedeceğine dair hüsn-i zannım var. Ola ki, O da beni hüsn-i zannımda yanıltmaya. İşte Fuzayl b. İyaz’ın yol kesiciliği bu şekilde devam ediyordu.
Fuzayl b. İyaz içten içe hep şunu düşünüyordu: Şirk yol kesmekten çok daha büyük günahtı. Allah Taala şirk koşan bir toplumun tevbesini kabul etti de onlar ümmetin en faziletlileri oldu. Kulların nasiyesi Allah’ın elindedir, O dilediğini saptırır dilediğinin tevbesini kabul ederek onu hidayete erdirir. Bu düşünce onun için tevbeye atılan ilk adım sayılabilirdi. Fakat Fuzayl’ın başka bir sıkıntısı daha vardı. O da bir cariyeye aşık oluşu. Filvaki, onun kalbine gerçek aşkın tohumu çoktan atılmış, o aşk o kalpte mayalanıyor ve bu ilahi aşkın kavurucu gücü, Fuzayl’ın gerçek şahsiyetinin doğumunu hızlandırıyordu. Ama bundan ne kendisinin ne de çevresinin haberi yoktu. Bir gün maşukuna ulaşmak üzere bir duvara tırmanırken kulağına bir ses geldi, durdu bu sesi dinledi. Birisi Kur’ân’dan şu âyeti okuyordu:
İman edenlerin, Allah’ı ve Haktan inen Kur’an’ı anmak için kalplerinin saygı ile yumuşaması zamanı hâlâ gelmedi mi? Sure-i Hadid a. 16. Bu İlâhî Kelam karşısında irkildi ve beyninden vurulmuşçasına bütün gücünü kullanarak titrek bir sesle Geldi ya Rab! İşte o an bu andır! diyerek o geceyi yakında bulunan bir harabeye sığınarak geçirdi. Orada da kendisini muhasebeye yönlendirecek bir hâdise cereyan etmişti. Harabeye sığınınca yakında bir yerde konaklamış olan yolcuların konuşmalarına muttali oldu. Yolcuların bir kısmı yollarına devam etmeyi düşünürken bir kısmı da sabahleyin devam edelim, çünkü Fuzayl yolumuzun üzerinde o bize rahat vermez diyorlardı. Bunu işiten Fuzayl şunları düşündü: Ben geceleyin günah peşinden koşarken, şuracıkta Müslümanlardan bir grup benden korkuyor. Allah’ım ben tevbe ettim, tevbemi Beytullah’a komşu olarak sürdüreceğim.
Ebu Ali künyesi ile meşhur olan Fuzayl b. İyaz, devrinin büyük imamlarından ders almış ve hadis dinlemiştir. İmam Buhari bunlardan Mansur b. Mu’temir ve Ata b. Said’i zikreder. Ayrıca hocaları arasında A’meş, Beyhan b. Bişr, Hişam b. Hasan, Yahya b. Said el-Ensari, Muhammed b. İshak, Ca’fer es-Sadık, Muhammed b. Aclan ve daha birçok zat zikredilmektedir.
