Amsterdam Law Center’ın 15 Temmuz sonrası ceza yargılamalarına ilişkin hukuki mütalaası, 720 bin 580 kişi hakkında adli işlem yapıldığı verisini gündeme taşıdı. Raporda, “yeniden yapılanma” soruşturmalarıyla daha önce cezasını tamamlayan kişilerin tekrar yargılandığı, eş ve çocukların da soruşturmalara dahil edildiği ve AİHM ihlal kararlarının iç hukukta uygulanmadığı ortaya konuldu.
BOLD – Amsterdam Law Center tarafından hazırlanan hukuki mütalaada, 15 Temmuz 2016 sonrasında yürütülen soruşturma ve kovuşturmalarda yaşanan hak ihlallerine dikkat çekildi. Raporda, 720 bin 580 kişi hakkında adli işlem yapıldığı, daha önce yargılanıp cezalarını tamamlayan kişilerin “yeniden yapılanma” soruşturmalarıyla tekrar tutuklandığı ve eşleri, çocukları ile kardeşlerinin de yargılamalara dahil edildiği belirtildi. Mütalaada, AİHM’nin verdiği ihlal kararlarının Türkiye’deki mahkemeler tarafından uygulanmadığı da vurgulandı.
720 bin 580 kişi hakkında adli işlem yapıldı
“Temel Hak ve Özgürlükler Bağlamında 15 Temmuz Ceza Yargılamalarına Dair Hukuki Mütalaa” başlıklı çalışmada, Adalet Bakanlığı verilerine dayanılarak 15 Temmuz 2026’ya kadar 720 bin 580 kişi hakkında adli işlem yapıldığı kaydedildi.
Raporda, bu tarihten sonra da binlerce kişi hakkında gözaltı ve tutuklama tedbirlerinin uygulandığı, daha önce adli işlem gören kişilerin farklı soruşturmalar kapsamında yeniden gözaltına alındığı ve yargılandığı ifade edildi.
Cezaevlerindeki doluluğa da dikkat çekilen mütalaada, 2016-2025 döneminde cezaevi kapasitesinin yüzde 50 artmasına karşın mahpus sayısının yüzde 200 yükseldiği belirtildi. 2016’da 200 bin civarında olan tutuklu ve hükümlü sayısının 405 bine ulaştığı, cezaevlerinin kapasitesinin ise 305 bin olduğu aktarıldı. 2025 yılı sonunda kapasitenin 100 bin 728 kişi aşıldığı kaydedildi.
“Yasal sosyal faaliyetler suçlama konusu yapıldı”
Mütalaada, 15 Temmuz öncesinde yürürlükteki mevzuata uygun şekilde gerçekleştirilen eğitim, kültür, yardım ve sendikal faaliyetlerin yıllar sonra ceza soruşturmalarına konu edildiği belirtildi.
Bir eğitim kurumunda çalışmanın, öğrencilere burs vermenin, sendikaya üye olmanın, banka hesabı bulundurmanın veya belirli kişilerle tanışıklığın tek başına suç kanıtı sayılamayacağı vurgulandı.
Ceza sorumluluğunun somut fiillere ve hukuka uygun delillere dayanması gerektiği ifade edilen raporda, geçmişte yasal olan faaliyetlerin sonradan yaşanan gelişmeler gerekçe gösterilerek geriye dönük biçimde suç sayılmasının kanunilik ilkesiyle bağdaşmadığı belirtildi.
“Yeniden yapılanma” soruşturmaları 100 bini geçti
Raporda, daha önce yargılanıp cezalarını tamamlayan kişilerin bu kez sosyal dayanışma, burs, eğitim yardımı ve insani destek faaliyetleri nedeniyle yeniden soruşturulduğu belirtildi.
Eşi cezaevinde bulunan hasta bir kadının doktora götürülmesi, mahpuslara haklarını hatırlatan belgelerin ulaştırılması ve ekonomik sıkıntı yaşayan kadınlarla çocuklara yardım edilmesi gibi faaliyetlerin soruşturmalara konu edildiği örnekler arasında gösterildi.
Durmuş Aytar’ın, daha önce aldığı cezanın infazını tamamlamasının ardından “yeniden yapılanma” soruşturması kapsamında ikinci kez gözaltına alındığı ve yeniden 7 yıl 6 ay hapis cezasına çarptırıldığı belirtilen raporda, İbrahim Güler ve çocuklarının da gözaltına alındığı, Güler’in tutuklandığı aktarıldı. Mütalaada, “yeniden yapılanma” adı altında yürütülen soruşturma ve kovuşturmaların sayısının 100 bini geçtiği belirtildi.
Hukuki mütalaada, bir kişinin başka bir insana yardım etmesinin tek başına suç oluşturamayacağı vurgulanarak, cezai sorumluluk için somut suç fiilinin ve suç işleme kastının delillerle ortaya konulması gerektiği ifade edildi. Aynı maddi olayların farklı isimler veya hukuki nitelendirmeler altında yeniden soruşturulmasının ise kesin hüküm ve hukuki güvenlik ilkeleri bakımından sorun oluşturduğu belirtildi.
Eşler ve çocuklar da soruşturmalara dahil edildi
Mütalaanın en dikkat çekici bölümlerinden biri, daha önce yargılanmış kişilerin eşleri, çocukları ve kardeşleri hakkında yürütülen işlemlere ayrıldı. Raporda, bazı soruşturmalarda aile bireylerinin de gözaltına alındığı ve tutuklandığı, batı illerinde yaşayan kadın ve çocukların doğu illerine, doğu illerindekilerin ise batı illerine götürüldüğü vurgulandı.
Bağımsız Gazeteciliğe Destek Olun
Özgür basının yaşaması ve zulme uğrayanların sesinin duyulması için yayın hayatını sürdüren ZAMAN Avustralya'ya PATREON'dan yapacağınız destek çok kıymetli. Siz de bu sese güç katın!
Çocuklara yönelik uygulamalara ilişkin olarak, anne ve babaları cezaevinde veya yurt dışında bulunan çocukların eğitim desteği almasının suç delili sayıldığı belirtildi. Mütalaada, yalnızca İzmir’de 78 kız öğrencinin eğitim yardımı aldıkları gerekçesiyle tutuklandığı, haklarında henüz dava açılmadığı vurgulandı.
Raporda ayrıca, öğrencilerin harçlıklarına, okul giderleri ve Erasmus programı için biriktirdikleri paralara ve ailelerinin aldığı takılara “örgüt parası” olduğu iddiasıyla el konulduğu belirtildi. Mütalaa, bu uygulamaların çocukların eğitim ve aile hayatını olumsuz etkilediğini vurguladı.
Yaklaşık 100 kadın tutuklandı
Eşlere yönelik bölümde ise daha önce yargılanmış veya mahkûm edilmiş kişilerle evli olmaları gerekçesiyle, aralarında hasta ve lohusa kadınların da bulunduğu yaklaşık 100 kadının farklı illerden Ankara’ya getirilerek tutuklandığı hatırlatıldı.
Mütalaaya göre, bu kadınların bazılarının bebekleri komşularına bırakıldı; eşlerinin de tutuklu olması nedeniyle çocukların bakımını üstlenecek kişiler bulunamadı. Kadınların bir bölümünün haklarında henüz dava açılmadan cezaevinde tutulduğu aktarıldı.
Kardeşler ve diğer yakın akrabalarla ilgili bölümde de ailevi ilişkilerin suç isnadına dönüştürüldüğü belirtildi. Raporda, bir kişinin kardeşine yardım etmesinin, onunla görüşmesinin veya aile dayanışması göstermesinin suç kanıtı sayılamayacağı vurgulandı. Bu tür uygulamaların ceza sorumluluğunun şahsiliği ve aile hayatına saygı hakkıyla bağdaşmadığı ifade edildi.
AİHM kararları uygulanmadı
Mütalaada, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) 15 Temmuz sonrasında yürütülen yargılamalarla ilgili çok sayıda ihlal kararı verdiği, ancak Türkiye’deki yerel mahkemelerin bu kararların gereğini yerine getirmediği belirtildi.
Raporda, AİHM tarafından ihlal kararı verilen bazı dosyalarda yerel mahkemelerin yeniden aynı yönde kararlar verdiği ifade edildi. Fatih Durmazoğlu dosyası bu duruma örnek gösterildi.
Avukat Mehmet Ali Uçar’ın dosyasına da dikkat çekilen mütalaada, Uçar hakkında 15 Temmuz öncesindeki akademisyenlik faaliyetleri ve sonrasında cezaevindeki kişilerin avukatlığını yapması nedeniyle ayrı soruşturmalar yürütüldüğü, dosyaların birleştirilmesinin ardından yüksek miktarda ceza verildiği belirtildi. Yüzde 100 görme engelli olduğu ifade edilen Uçar’ın cezasının büyük bölümünü cezaevinde geçirdiği kaydedildi.
Mütalaa, AİHM’nin Yalçınkaya/Türkiye ve Yasak/Türkiye Büyük Daire kararlarının yanı sıra Kavala/Türkiye kararına da atıfta bulundu. Bu kararların, suçun kanuni unsurlarının somutlaştırılması, delillerin bireysel olarak değerlendirilmesi ve savunma hakkının korunması bakımından önem taşıdığı belirtildi.
AİHM kararlarının uygulanmasının Türkiye açısından hukuki bir yükümlülük olduğu hatırlatılan raporda, Anayasa’nın 90. maddesi ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 46. maddesine işaret edildi. Ayrıca, AİHM’nin kesinleşmiş ihlal kararlarına dayanılarak Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 311. maddesi kapsamında yargılamanın yenilenmesinin mümkün olduğu vurgulandı.
“İhlallerin sonuçları ortadan kaldırılmalı”
Hukuki mütalaanın sonuç bölümünde, 15 Temmuz sonrasındaki yargılamalarda yaşandığı belirtilen mağduriyetlerin ilk soruşturma ve kovuşturma süreçleriyle sınırlı kalmadığı ifade edildi. Daha önce yargılanmış kişilerin yeniden tutuklanması, aile bireylerinin soruşturmalara dahil edilmesi ve AİHM kararlarına rağmen ihlallerin sonuçlarının giderilmemesi, raporun temel eleştiri başlıkları arasında yer aldı.
Mütalaada; kişi özgürlüğü, adil yargılanma, hukuki güvenlik, ceza sorumluluğunun şahsiliği ve aile hayatına saygı haklarının ihlal edildiği vurgulandı. AİHM kararlarının iç hukukta etkili biçimde uygulanması, yeniden yargılama taleplerinin dosya bazında değerlendirilmesi ve benzer ihlallerin tekrarlanmasını önleyecek tedbirlerin alınması çağrısı yapıldı.Raporun son bölümünde, yaşananları “soykırım mahiyetinde” olarak nitelendiren ağır ifadeler de kullanıldı ve Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi’ne çağrıda bulunuldu.