Klasik dönemin kelamcıları imanın teolojik tanımı üzerinde çok durmuşlar. Bu dönemde, Ehli Sünnet anlayışının dışında kalan mezhebler de kendi tanımlarını yapmış ve farklı görüşlerini öne sürmüşler.
Örneğin, Cehmiye mezhebine göre iman marifetten (ilim, bilgi) ibarettir, dolayısıyla Allah’ın varlığı ve dinin itikadi meseleleri hakkında bilgi sahibi olmak, iman için yeterlidir. Ehli sünnet imamlarından Abu Mansur el Maturidi, bu tanıma itiraz ederek, ilim sahibi olmanın zıddı küfür değil cehalettir, demiş ve bu tanıma göre itikadi meseleler konusunda bilgi sahibi olup, dilinde ikrar, kalbinde tasdik olmayanları da mümin kabul etmek gerekir, demiştir.
Diğer taraftan, Keremiye ve Murciye imamları, imanın sadece dille ikrar olduğunu iddia etmiş ve argümanlarını, Allah Resulü’nün dille ikrar edenleri mümin kabul ettiğini söyleyerek, desteklemişlerdir. Ehli Sünnet uleması bu görüşe de karşı çıkmış, dille ikrar yeterli olsaydı, ehli nifakın da mümin kabul edilmesi gerekirdi, demişler.
Bu konuda bir başka görüş de, Şia, Mutezile, Selefi ve Haricilere aittir. Bunlar da, imanın dille ikrar, kalple tasdik ve uzuvlarla amel olduğunu öne sürmüşlerdir. Bedevi toplumlardan oluşan Hariciler, daha da ileri giderek, büyük günah işleyenin dinden çıktığını ve katlinin vacip olduğunu savunarak günümüzün İŞİD, el Kaide, Boko Haram gibi Neo-Harici örgütlerin teolojilerinin temellerini atmışlardır.
Mutezile’nin görüşüne göre de, iman ve İslam aynıdır, dolayısıyla, farzları terk eden veya büyük günah işleyen kişi, küfür ile iman arasında bir menzildedir. Mutezile bunu “el menziletu beyn el menzileteyn”, yani iki menzil arası olarak tarif etmişler ve bu durumda ölen birinin cehenneme gideceğini iddia etmişlerdir.
Diğer taraftan, Ehli sünnet imamlarının ortak görüşüne göre amel imanın bir rüknü değildir, yani iman dille ikrar ve kalple tasdikdir. Hatta, bu konuda biraz daha detaya inen El Maturidi, “dille ikrar bir insanın başkaları tarafından mü’min kabul edilebilmesi için bir şarttır ama imanın rüknü değildir”, der. Maturidiye göre, imanın rüknü kalple tasdiktir. Yani kalbinde iman olan bir kişi Allah nazarında mü’mindir ama Müslümanların onu mümin kabul edebilmeleri için ikrar gerekir.
Buna göre, mümin büyük günah işlese de dinden çıkmaz. Böyle durumlarda mümin, kafir değil, fasık olur. İmam Şehristani meseleye açıklık getirmek için, her ne kadar mümin, feraizi terk veya günaha irtikabla dinden çıkmasa da, bu onun ahirette cezalandırılmayacağı anlamına gelmez, der.
İmam Ebu Hanife, iman ile İslamın farklı konseptler olduğunu fakat birbirinden ayırılamayacağını söyler. Büyük imam, Fıkıh el Ekber kitabında, iman ve İslam’ın bir vücudun önü ve arkası gibi olduğunu, dolayısıyla ayrılmalarının mümkün olmadığını ifade eder. Ebu Hanife’ye göre, amel imanın bir parçası değildir ama aralarında ciddi bir bağ vardır. Mesela, içki içmek, zina yapmak gibi büyük günahları işleyen bir kişi bunların günah olduğunu kabul ettiği sürece dinden çıkmaz, fasık olur. Fakat, bu kişi, işlediği bu kötü amellerin mübah olduğunu, dolayısıyla yapılmasında bir sakınca olmadığını iddia ederse, dinden çıkmış olur. Bunun sebebi ise, Kur’an ve hadis’de delil-i katı ile yasaklanmış bir şeyi inkar etmesidir.









