15 Temmuz 2016’daki darbe girişiminin ardından 21 Temmuz’da ilan edilen ve yedi defa üçer aylığına uzatılan olağanüstü hal (OHAL) iki yılın ardından kaldırılıyor.
Bu süreçte İstanbul, Ankara ve İzmir gibi Türkiye’nin batısındaki büyük şehirler, 1980’lerden sonra ilk defa OHAL’i yaşamış oldu.Peki 12 Eylül askeri darbesinden beri ilk defa ülke genelinde uygulanan iki yıllık OHAL’in bilançosu neler oldu? Yedi başlıkta inceledik.1. Kanun hükmünde kararnameler ve yargı denetimi tartışması.Anayasa’nın 121 maddesine göre “Olağanüstü hal süresince, Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, olağanüstü halin gerekli kıldığı konularda, kanun hükmünde kararnameler çıkarabilir.”
Bakanlar Kurulu, bu maddeden aldığı hakla OHAL boyunca, iki yılda toplam 36 KHK yayınlandı.Bu KHK’ların bazılarında on binlerce kişi işten çıkarılırken bazılarında ise evlilik programları yasaklandı, kış lastiğine dair düzenlemeler yapıldı.16 Nisan 2017’deki Anayasa değişikliği referandumunun ardından bunlara parlamenter sistemi düzenleyen yasaları cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine uygun hale getirmek için çıkarılan uyum düzenlemeleri de eklendi.KHK’larda yer alan düzenlemeler anayasaya uygunluk açısından da çokça tartışıldı. Muhalefet bu kararnamelerin bir kısmının Anayasa’ya aykırı olduğunu öne sürdü, CHP de iptal için Anayasa Mahkemesi’ne (AYM) başvurdu.
AKP ise Anayasa’nın 148. maddesinde yazdığı üzere AYM’nin OHAL döneminde hazırlanan KHK’ları inceleyemeyeceği görüşünü savundu.CHP ise Anayasa’nın 121. maddesinde yazdığı üzere KHK’ların “olağanüstü halin gerekli kıldığı konularda” çıkarılması gerektiğini, OHAL’in gerekçesi olan Gülenci yapılanmayla mücadele ile alakası olmayan KHK’lar çıkarıldığını öne sürdü.
AYM 1992 yılında verdiği bir kararda “KHK’lar konu bakımından yalnızca olağanüstü hal durumunun gerektirdiği pratik önlemleri içermeleri gerekirken, yasa veya KHK değiştirmenin ve bunlara ekler yapmanın bir aracı olarak kullanılmışlardır” diyerek KHK’larla getirilen pek çok düzenlemeyi iptal etmişti.2016’da ise CHP’nin başvurusunu değerlendiren AYM, KHK’ları inceleme yetkisi olmadığını açıkladı.Böylece hükümete Anayasa’yla çelişen KHK’lar çıkarma imkanı tanınırken, OHAL döneminde çıkan KHK’ların içeriğinin denetlenemeyeceği 10 yıllığına kesin karara bağlandı.KHK’ların yargı denetimi dışında kalmasına hem ülke içinden hem de Avrupa’dan gelen tepkiler üzerine hükümet bir KHK ile OHAL Komisyonu kurulmasını kararlaştırdı.Komisyon Anayasa’ya aykırı maddelere yönelik itirazları incelemese de kamuda işten çıkarılan kişilerin veya kapatılan kurumların başvurularını değerlendirmeye almaya başladı. Komisyon’un kararlarına itiraz için yargı yolu da açık.Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bu nedenle KHK’larla ilgili yapılan başvuruları reddetti ve önce iç hukuk yollarının tüketilmesi gerektiğini belirtti.
2. Gözaltılar, tutuklamalar ve kayyumlar
OHAL’in ilan edildiği 21 Temmuz 2016 tarihinde OHAL’de gözaltı sürelerine dair herhangi bir üst sınır bulunmuyordu.12 Eylül darbesinden önce 15 gün olan azami gözaltı süresi darbenin ardından önce 30’a, sonra 90’a çıkarılmış, ilerleyen yıllarda 7’ye kadar düşürülmüştü.2012 yılında yapılan bir yasal düzenleme sonucunda üst sınır tamamen kaldırılmasıyla OHAL döneminde gözaltına alınan kişileri sonsuza kadar gözaltında tutmak mümkün hale gelmişti.23 Temmuz 2016’da çıkarılan bir KHK ile gözaltı süresi 30 gün olarak belirlendi.
Ocak 2017’de ise 7+7 güne indirildi. Savcılara gözaltındaki kişilerin avukatlarıyla beş gün boyunca görüşmesini engelleme imkanı veren düzenlemede aynı tarihte kaldırıldı.Temmuz 2016 sonrasında, darbe girişimiyle bağlantılı davalar nedeniyle on binlerce kişi tutuklandı, daha fazlası da gözaltına alındı. CHP, darbe girişiminin birinci yıldönümünde yayınladığı raporda 169 bin 13 kişi hakkında adli işlem yapıldığını açıkladı.
Raporda “Yürütülen soruşturmalar kapsamında hakkında işlem yapılan kişiler ya da yakınlarından en az 25 kişi canına kıydı. 4 kişi de intihar girişiminde bulundu. Bu olayların 8’i cezaevlerinde, gözaltında ya da gözaltına alınırken gerçekleşti” ifadeleri yer aldı.
Tutuklu sayısının 50 binden fazla olduğu belirtiliyor.
Fakat bu süreçte tutuklanan yalnızca darbe girişimine karışanlar veya Gülen yapılanmasına bağlı olmakla suçlananlar olmadı. Aynı zamanda aralarında gazeteciler, akademisyenler ve siyasetçiler gibi toplumun farklı kesimlerinden isimler de var.2016’da tutuklanan dönemin HDP eş genel başkanları Selahattin Demirtaş ve Figen Yüksekdağ’ın da aralarında bulunduğu çok sayıda HDP’li, tutuklanan siyasiler arasında en büyük grubu oluşturuyor.
HDP’nin ondan fazla milletvekili çeşitli dönemlerde tutuklanırken, çok sayıda belediye başkanı da demir parmaklıklar ardına gönderildi. Türkiye İnsan Hakları Vakfı (TİHV) ve İnsan Hakları Derneği’nin (İHD) seçimden iki gün önce yayınladığı rapora göre 28 Nisan – 21 Haziran arasında 361 HDP’li gözaltına alındı.
CHP’den ise milletvekili Enis Berberoğlu tutuklandı.Ocak 2018’deki İçişleri Bakanlığı verilerine göre HDP’li 102 belediyeden 94’üne kayyum atandı.Cezaevindeki gazeteci sayısında da Türkiye dünyada bir numaraya yükseldi.Bağımsız Gazetecilik Platformu’nun (P24) verilerine göre, şu anda cezaevinde 150’den fazla gazeteci ve basın çalışanı bulunuyor.Çeşitli sivil toplum kuruluşlarından kişiler de Büyükada davası gibi davalar kapsamında dönem dönem tutuklandı. Bunlardan Af Örgütü Türkiye Şubesi Yönetim Kurulu Başkanı Taner Kılıç halen tutuklu bulunuyor.
- CPJ 2017 raporu: Türkiye bu yıl da en fazla gazetecinin cezaevinde olduğu ülke
- Türkiye’de tutuklu gazeteci olmak
- 43 Avrupa ülkesi arasında cezaevinde en fazla tutuklu ve hükümlü Türkiye’de
3. İşkence bulguları, zorla kaçırma ve cezaevi koşulları
Türkiye’de özellikle OHAL ilanının ardından işkence ve kötü muamele olaylarında artış görüldüğü çeşitli uluslararası kuruluşlar tarafından da dile getirilmiş, Uluslararası Af Örgütü ve İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün bu doğrultuda eleştiriler içeren raporları hükümet tarafından sert bir dille yalanlanmıştı.Uluslararası Af Örgütü, 2016’da yaptığı açıklamada Türkiye’de 15 Temmuz’daki darbe girişimi sonrası gözaltına alınanların bazılarının dövülüp işkenceye maruz kaldığı yolunda güvenilir kanıtlar olduğunu bildirdi.Londra merkezli örgüt, polisin gözaltındaki bazı üst düzey askeri yetkililere cop ya da parmakla tecavüz ettiğini öne sürdü.
