Avusturya Federal İdare Mahkemesi’nin (Bundesverwaltungsgericht) 24 Mayıs 2024 tarihinde Gülen Hareketi ile ilgisi olmayan bir kişinin Avusturya İltica Ofisi’nin kararına yaptığı itirazı değerlendirdiği kararında, Türkiye’nin siyasi ve insan hakları durumu detaylı bir şekilde incelendi. Kararda, Gülen Hareketi mağdurlarına yapılan zulümler de yer aldı.
Avusturya İdare Mahkemesi’nin kararının içerisinde yer alan Türkiye analizinde “Gülen veya Hizmet Hareketi” başlıklı bölüm de yer aldı. Bölümde Hizmet Hareketi mağdurlarının ciddi insan hakları ihlallerine maruz kaldığına dikkat çekilirken, hareketin “Avrupa Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri tarafından terör örgütü olarak kabul edilmediği” belirtildi.
Kararda yer alan ilgili bölümün çevirisi şu şekilde:
Gülen veya Hizmet hareketi
Gülen hareketine ilişkin farklı değerlendirmeler
Fethullah Gülen, Müslüman bir vaiz ve küresel çapta aktif bir hareketin karizmatik merkezi.
Yakın zamana kadar muhtemelen Türkiye’deki en etkili dini hareket olan Gülen Hareketi, muhalifleri tarafından devlet düzenine bir tehdit olarak görülmektedir (Dohrn/BPB 27 Şubat 2017). Gülen, takipçileri tarafından fedakarlık, alçakgönüllülük, çok çalışma ve eğitimi vurgulayan hoşgörülü bir İslam’ı teşvik eden ruhani bir lider olarak görülürken (BBC 21.7.2016) ve dinler ve kültürler arası diyaloğun tutkulu bir savunucusu olarak tasvir edilirken, eleştirmenler Gülen’i sıkı bir şekilde organize olmuş bir ekonomi ve medya imparatorluğunu yöneten ve hareketi Türkiye’nin laik düzenini yıkmayı amaçlayan İslamcı bir ideolog olarak tanımlamaktadır (Dohrn/BPB 27.2.2017). Temmuz 2016’daki darbe girişiminden önce, uluslararası gözlemciler Türkiye’deki Gülen üyelerinin sayısının birkaç milyon olduğunu tahmin ediyordu (DFAT 10.9.2020).
Gülen hareketi ve AKP hükümeti arasındaki tarihi işbirliği
Şu anki Cumhurbaşkanı Erdoğan ve Gülen on yıllardır yakınlardı. Birkaç yıl öncesine kadar her ikisinin de benzer hedefleri vardı: Ordunun siyasi gücünü geriletmek ve dindar Anadolu insanının toplumda yükselmesine yardımcı olmak (HZ 20.7.2016). İki lider, Türkiye’deki laik, Kemalist güçlere karşı muhalefetleriyle birleşiyorlardı. Her ikisi de Türkiye’yi Türk milliyetçiliği ve güçlü, muhafazakâr dindarlıkla karakterize edilen bir ülkeye dönüştürme hedefine sahipti. Kendisi siyasete girmemiş olsa da Gülen, Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) kurulduğunda ve daha sonra iktidara geldiğinde, destekçilerini de bu amaçla seferber ederek, AKP’yi desteklemiştir (MEE 25.7.2016). Gülen taraftarları Türk devlet aygıtında kendi çıkarları için kullandıkları ve iktidardaki AKP’nin hoşgördüğü birçok pozisyona sahipti (DW 13 Temmuz 2018). Erdoğan da Gülencilerin bürokratik uzmanlığını ülkeyi yönetmek ve ardından orduyu siyasetin dışına itmek için kullandı. Ordu güçsüzleştirildikten sonra iktidar mücadelesi başladı (BBC 21 Temmuz 2016). AKP ve Gülen hareketi arasındaki ittifak, yargının yapısını değiştiren ve nihayetinde yargı üzerindeki laikçi kontrolü kıran 12 Eylül 2010 anayasa referandumu sırasında zirveye ulaştı. AKP ve Gülenciler, özellikle yüzlerce muvazzaf ve emekli subayı hapse gönderen ve ordunun komuta gücünü yeniden tanımlayan Ergenekon ve Balyoz davalarında işbirliği yaptılar (Taş 16.5.2017, s. 4).
Soruşturmalar sırasında manipüle edilen deliller, gizli tanıklar ve çok daha fazlası, 2007’den bu yana Türk polisi ve savcıları tarafından hazırlanan göstermelik davaların temelini oluşturdu (Qantara 30 Eylül 2013). Özellikle 2008 tarihli gizli tanıklık yasası öncelikle Gülen hareketi tarafından kullanıldı. Polis, savcılık ve özel yetkili mahkemeler işbirliği içinde istedikleri davayı açabiliyor ve istedikleri kararı çıkartabiliyorlardı. AKP bu durumu her şekilde destekledi (Mezopotamya 2.8.2022). Soruşturma, polis ve yargının alt kademelerindeki Gülen destekçisi küçük bir grup tarafından yürütüldü ve Gülen’e bağlı medya tarafından desteklendi (Jenkins/CACI-SRSP 15 Nisan 2014; bkz. Çağaptay t.y., s. 31) ve aynı zamanda Başbakan Erdoğan’ı elitlere ve hain “derin devlete” karşı savaşan bir demokrat olarak gösterdi (Çağaptay t.y., s. 31f). Gülen hareketi böylece güvenlik güçlerinin yanı sıra yargı ve idareye de sızarak devlet içinde bir devlet kurmayı başarmıştı. Hareketin, iktidardaki AKP tarafından desteklenen yargı içindeki etkisi, destekçilerinin siyasi muhalifleri yargılamak için davalarda delillerin manipüle edilmesi gibi kabahatlerinin cezasız kalmasını sağladı (Qantara 30 Eylül 2013; bkz. Jenkins/CACI-SRSP 15 Nisan 2014). Gareth Jenkins gibi Türkiye uzmanlarına göre, Ergenekon, Balyoz ve İzmir casusluk çetesi gibi davaların arkasında Gülen destekçilerinden oluşan bir komplo grubunun olduğuna dair kanıtlar – itiraflar da dahil olmak üzere – artık reddedilemeyecek kadar kapsamlı (Jenkins/CACI-SRSP 15 Nisan 2014).
Devlet tarafından kademeli olarak kriminalize edilme: suç örgütünden terör örgütüne
Aralık 2013’te Gülen’e bağlı savcı ve hakimlerin Erdoğan’ın ailesi (dönemin başbakanı) ve kabinesindeki bakanlar hakkında yolsuzluk soruşturması başlatmasıyla AKP ile Gülen hareketi arasında açık bir siyasi çatlak oluşmuştur (AA 24.8.2020, s. 4). Erdoğan daha sonra Gülen ve destekçilerini yolsuzluk soruşturmaları yoluyla AKP hükümetini düşürmeye çalışmakla suçladı, zira AKP ile bağlantılı birçok yetkili ve iş adamı bu soruşturmalardan etkilendi ve soruşturmalar AKP’li bakanların istifasına yol açtı (MEE 25 Temmuz 2016).
Sonuç olarak hükümet, soruşturmalarda görev alan savcı, polis ve hakimlerin görev yerlerini değiştirdi (BPB 1 Eylül 2014) ve ayrıca 2013 sonundan itibaren çeşitli devlet kurumlarında Gülen hareketinin destekçisi olduğundan şüphelenilen on binlerce kişiyi çeşitli dalgalar halinde açığa almaya, tayin etmeye, görevden almaya veya yargılamaya başladı. Hükümet ayrıca Gülen hareketini destekledikleri bahanesiyle gazetecilere dava açtı ve kayyum atayarak ve bazılarını kamulaştırarak medya gruplarını, bankaları ve diğer özel şirketleri dağıttı (AA 24.8.2020, s. 4).
Bir Türk mahkemesi Aralık 2014’te Fethullah Gülen hakkında yakalama kararı çıkarmıştır. İddianamede Gülen hareketi ya da kendi deyimiyle Hizmet hareketi bir suç örgütü olmakla suçlanmıştır. Aynı zamanda polis, medyadaki şüpheli Gülen destekçilerine karşı harekete geçti (Standard 20.12.2014). Türk güvenlik güçleri gazetecilere ve polis teşkilatındaki hükümet muhalifi olduğu iddia edilen kişilere karşı ülke çapında bir baskın düzenledi (DW 14.12.2014). 27 Mayıs 2016 tarihinde Cumhurbaşkanı Erdoğan, Milli Güvenlik Kurulu’nun 26 Mayıs 2016 tarihli kararına dayanarak Gülen hareketinin terör örgütü olarak tescil edileceğini açıkladı (HDN 27 Mayıs 2016). Haziran 2017 ortasında Yargıtay, Gülen hareketini silahlı terör örgütü olarak tanımlamıştır. Bu karar aynı zamanda bu örgüte üyelik kriterlerini de tanımlamıştır (UKHO 1.2.2018, s.8; bkz. Sabah 17.6.2017).
Türkiye’de kaç Gülenci olduğu belli değildir. Gülen hareketi hala tüzel kişiliğe sahipken bile, yeni üyelere üyelik kartı vermediği için üye sayısını tam olarak belirlemek zordu. Türkiye’deki Gülenciler gizli bir varoluşa mahkum olduklarından, bu hareketin ülkedeki mevcut büyüklüğünü belirlemek imkansızdı (MBZ 31.8.2023, s. 41).
Geçmişte, Türkiye’deki Gülen hareketi okullar, öğrenci evleri, hastaneler ve kültürel ve hayırsever kuruluşlar gibi çeşitli kurumlardan oluşuyordu. Bu kuruluşların üstün kalitesi ve itibarı hem Gülencileri hem de harekete mensup olmayanları cezbetmiştir. Sonuç olarak, Türkiye’de milyonlarca insan geçmişte şu ya da bu şekilde Gülen hareketiyle ilişkilendirilmiştir. Gülen hareketinin geçmişteki bu kapsamı göz önüne alındığında, Türk makamlarının hangi Gülencilere karşı harekete geçeceklerine nasıl karar verdikleri her zaman açık değildi (MBZ 31.8.2023, s. 42). Sonuç olarak, bir kişinin ideolojik anlamda Gülenci olmadan bir Gülen kuruluşunda okumuş, çalışmış veya Bank Asya’da (Gülen hareketinin bankası olarak kabul edilir) hesabı olması tamamen mümkündür. Böyle bir kişi yine de Gülen hareketiyle ilişkilendirilebilir ve sonuç olarak Türk makamlarıyla kişisel sorun yaşayabilir. Buna karşılık, bazı durumlarda, varlıklı gerçek ya da iddia edilen Gülenciler, yolsuzluk yapan yetkililere rüşvet vererek Türk makamlarıyla kişisel sorun yaşamaktan kaçınabilmişlerdir. Bu uygulama FETÖ Borsası (kelimenin tam anlamıyla “FETÖ Takası”) olarak bilinmektedir. Rüşvet ödeyerek ya da bir şirketini devrederek, (şüpheli) bir Gülenist zorunlu mesleki istifasını iptal ettirebiliyor ya da arananlar listesinden çıkarılabiliyordu. Gülen hareketiyle bağlantıları olan ancak siyasi nüfuzları nedeniyle kovuşturmadan kaçan AKP’li siyasetçiler de olmuştur (MBZ 2.3.2022, s. 36, 38).
Türk hükümeti Gülen hareketini 15 Temmuz 2016’daki darbe girişiminin arkasında olmakla suçladı
15 Temmuz 2016’da 250’den fazla kişi öldürülmüştür. Darbeye karıştıklarına dair çok sayıda emare olmasına rağmen Ankara’daki hükümet şu ana kadar net bir kanıt sunamadı (DW 13 Temmuz 2018). Türkiye Gülen hareketini “Fetullahçı Terör Örgütü – (FETÖ)”, “Fetullahçı Terör Örgütü” olarak adlandırmakta ve genellikle “Paralel Devlet Yapılanması (PDY)” terimiyle birlikte kullanmaktadır (AA 28.7.2022, s. 4; krş. UKHO 1.2.2018, s.6). AB, Gülen hareketini hâlâ bir terör örgütü olarak sınıflandırmamaktadır ve Türkiye’nin AB’yi bu değerlendirmeyi değiştirmeye ikna etmek için önemli kanıtlar sunması gerektiği görüşündedir (Standard 30.11.2017; cf. Presse 30.11.2017). ABD de Gülen veya Hizmet hareketini terör örgütü olarak görmemektedir (TM 2.6.2016).
Zulmün kapsamı
Adalet Bakanı Yılmaz Tunç’a göre Temmuz 2016’daki darbe girişiminden bu yana – Temmuz 2023 itibariyle; Gülen hareketiyle bağlantılı 693 bin 162 kişi hakkında mahkeme süreci başlatılmış olup 67 bin 893 kişi hakkında soruşturma devam etmektedir. Bugüne kadar toplam 122 bin 632 kişi Gülen hareketiyle bağlantılı oldukları iddiasıyla gözaltına alınmış ve 97 bin 139 kişi serbest bırakılmıştır. Darbe girişimiyle bağlantılı olarak açılan 289 davada, cemaat üyesi olduğu iddia edilen 1.634 kişi ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına çarptırılmıştır (DS 13.7.2023). Yaklaşık 1.400 kişi normal müebbet hapis cezasına çarptırılırken, 1.800’den fazla kişi de çeşitli sürelerde hapis cezasına çarptırılmıştır (TM 10.4.2021). Resmi rakamlara göre, Gülen destekçisi olduğu iddia edilen 15 bin 539 kişi Temmuz 2023’te hala cezaevindeydi (SCF 17 Temmuz 2023) ve Adalet Bakanına göre Ağustos 2023’te 15 bin 050 kişi normal veya tutuklu yargılanıyordu (HRW 11 Ocak 2024).
Temmuz 2016’daki başarısız darbe girişiminin ardından yaşanan büyük zulüm sırasında 540 binden fazla kişi (geçici olarak) gözaltına alınmıştır – rakamlar farklılık göstermektedir. Aralarında 326 general ve amiralden 150’sinin de bulunduğu 20 bin 300’den fazla ordu mensubu, 4 bin 145 hakim ve savcı, 33 binden fazla polis memuru ve 5 binden fazla akademisyen ihraç edildi. 160’tan fazla medya kuruluşu, 1.000’den fazla eğitim kurumu ve yaklaşık 2 bin STK yasal süreç olmaksızın kapatılmıştır (SCF 5 Ekim 2020). Aralarında akademisyenlerin de bulunduğu 150 bin kamu görevlisi ihraç edilmiştir (MEI 20.10.2022, S2; bkz. SCF 5.10.2020).
Sözde “terörle mücadele” kapsamında, Gülen hareketinin şüpheli destekçilerine yönelik sistematik zulüm devam etmektedir (AA 28 Temmuz 2022, s. 7; krş. ÖB Ankara 28 Aralık 2023, s. 29). Gülen aktivistlerinin çoğu tutuklanmış ve hüküm giymiş olsa da, özellikle öğretmenler, askerler ve polis memurları arasında tutuklamalar devam etmektedir.
Tutuklamalar dalgalar halinde gerçekleşmekte ve tüm ülkeye yayılabilmektedir. Söz konusu kişinin Gülen hareketine mensup ya da yakın olduğuna dair üçüncü şahıslardan alınan bilgiler genellikle kovuşturma başlatmak için yeterli olmaktadır. Avusturya vatandaşları ve Avusturya’da ikamet eden Türk vatandaşları da bu durumdan etkilenmektedir (ÖB Ankara 28 Aralık 2023, s. 29). Şubat 2022 tarihli polis raporlarına göre, sadece Ankara’da Gülen hareketinin destekçisi olduğu iddia edilen 1.244 kişiye af çıkarılmış, şüphelilerin ifadelerine dayanılarak 19 bin 856 Gülen üyesi daha tespit edilmiştir. Buna ek olarak, başkentteki polis, daha önce bilinmeyen toplam 4 bin 780 Gülen üyesini bilgilere dayanarak tespit etti (AnA 17.2.2022).
Sayının çokluğu nedeniyle burada sadece 2023’ün başından bu yana Gülen üyesi olduğu iddia edilen kişilere yönelik en kapsamlı operasyonlar örnek olarak verilmiştir [Not: Daha eskiye ait örnekler Türkiye ile ilgili eski ülke bilgilerinde bulunabilir]: Ekim 2022’deki en büyük operasyonlardan birinde Gülen hareketi üyesi olduğu iddia edilen en az 660 kişi tutuklandıktan sonra (DS 18. 10.2022), çoğu Gülen destekçileri tarafından yurtdışından gönderilen paraları topladığından veya dağıttığından şüphelenilen (Ahval 18.10.2022; bkz. DS 18.10.2022), Gülen hareketi üyesi veya destekçisi olduğu iddia edilen kişilerin tutuklanması 2023 yılında da devam etmiştir.
Polis, 30 Ocak 2023 tarihinde Gülen hareketiyle bağlantılı oldukları şüphesiyle on kişiyi tutuklamıştır (BAMF 6.2.2023, s. 11). Ertesi gün, Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından başlatılan bir soruşturma kapsamında, daha önce Gülen üniversitelerinde çalışmış olan 35 akademisyen hakkında gözaltı kararı çıkarıldı. Polisin 32 ilde düzenlediği operasyonlarda 27 kişi tutuklandı (BAMF 6.2.2023a, s. 11; bkz. HDN 1.2.2023). Mart 2023 ortasında, aralarında öğretmenler, iş adamları, muvazzaf ve ihraç edilmiş subaylar ve eski askeri öğrencilerin de bulunduğu 58 kişi Gülen hareketiyle bağlantılı oldukları iddiasıyla tutuklanmıştır (SCF 17.3.2023). Sadece birkaç gün sonra, İzmir’de düzenlenen ve İstanbul, Ankara, Samsun ve Muğla illerinde de gerçekleştirilen bir operasyonda, Gülen hareketiyle bağlantılı oldukları iddiasıyla gözaltına alınan kişilerin ailelerine yardım ettikleri gerekçesiyle 47 kişi gözaltına alındı. İzmir Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından başlatılan bir soruşturma kapsamında polis 57 şüphelinin evine baskın düzenlemiş, 47’sini gözaltına almış ve birikimlerine, mücevherlerine, cep telefonlarına ve bilgisayarlarına el koymuştur (SCF 20.3.2023; bkz. AnA 19.3.2023). Nisan sonu ile Mayıs 2023 başı arasında, aralarında öğretmen, öğrenci ve iş adamlarının da bulunduğu 30’dan fazla kişi, Gülen hareketiyle bağlantılı oldukları gerekçesiyle İstanbul, Ankara ve Bursa Cumhuriyet Başsavcılıkları tarafından çıkarılan yakalama kararlarına dayanılarak tutuklanmıştır (SCF 5.5.2023).
Göreve yeni başlayan İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya, sadece Haziran 2023’te Gülen hareketine yönelik 513 operasyonda 748 kişinin gözaltına alındığını ve bunlardan 130’unun tutuklandığını açıkladı (Sözcü 6.7.2023; bkz. TM 7.7.2023). 7 Ekim 2023 tarihinde, çoğunluğu asker ve polis teşkilatında olmak üzere Gülen mensubu olduğu iddia edilen 132 kişi tutuklanmış (BNN 7 Ekim 2023), ardından Kasım 2023’ün ilk haftasında Ankara’da polis tarafından aralarında Gülen hareketinin üst düzey liderlerinin de bulunduğu iddia edilen 30 şüpheli daha tutuklanmıştır (İLKHA 7 Kasım 2023). İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya, 2023’ün bitiminden kısa bir süre önce, Gülen hareketiyle bağlantılı olduğu iddia edilen 445 aktif polis memurunun açığa alındığını ve daha fazla soruşturma başlatıldığını duyurdu (HDN 30 Aralık 2023). 2024 yılı Ocak ayı ortasında Gülen hareketinden 18 şüphelinin tutuklanmasıyla başladı. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı ve Organize Suçlar Bürosu, şüphelileri “emniyetin mahrem imamı”, “özel imam”, “lise müdürü” ve “önemli bölge muhasebecisi” olarak hareket etmekle suçladı (DS 16.1.2024a).
Gülen üyesi olduğu iddia edilen kişilerin avukatları, kendilerinin de Gülen hareketiyle bağlantılı olduklarından şüphelenilmesi riskiyle karşı karşıyadır (MBZ 18.3.2021, s. 40f.). Eylül 2020’de 47 avukat, hukuki tavsiyeleri yoluyla Gülen üyelerini destekledikleri iddiasıyla tutuklanmıştır (AlMon 16.9.2020; bkz. ICJ 14.9.2020) [ayrıca bkz. bölüm: Hukukun üstünlüğü / Yargı].
Yargı tarafından kovuşturma kriterleri
Bağlılığı ya da üyeliği belirleyen kriterler oldukça muğlak. Türk makamları ve mahkemeleri, insanları yalnızca Gülen hareketinin aktif üyeleri olmaları (veya olmuş olmaları) halinde değil, aynı zamanda, örneğin, hareketin üyeleriyle yalnızca kişisel ilişkilerini sürdürmeleri, hareket tarafından yönetilen bir okula gitmiş olmaları veya Gülen’in yazılarına sahip olmaları halinde de terörist olarak sınıflandırmaktadır (AA 24 Ağustos 2020, s. 9; bkz. Statewatch/Turkut/Yıldız 11.2021, s. 10f.). 3 Eylül 2016 gibi erken bir tarihte, günlük Milliyet gazetesi, devlet görevlerinden ihraç ve cezai kovuşturma için bir kılavuz görevi gören, kapsamlı olmayan bir “on altı kriter listesi” yayınladı. Listede yer alan kriterleri çeşitli derecelerde yerine getiren kişiler resmi prosedürlere tabi tutulmakta ve “terörist” olarak damgalanmakta, ardından da tutuklanmakta veya hapsedilmektedir. Hükümete göre, böyle bir liste hazırlamanın amacı “suçluyu masumdan ayırmak” (JWF 1 Ocak 2019, s. 10). Kural olarak, aşağıdaki kriterlerden birinin varlığı, şüpheli bir Gülenist olarak cezai kovuşturma başlatmak için yeterlidir: Şifreli haberleşme uygulaması “ByLock” kullanımı; 25 Aralık 2013’ten sonra (2016’da kapatılana kadar) Bank Asya’ya veya “paralel yapı” olarak adlandırılan diğer finans kuruluşlarına para yatırmak; Cihan Haber Ajansı veya Zaman gazetesi aboneliği; Gülen yapılanmasıyla ilişkili hayır kurumlarına bağış yapmak (AA 28.7.2022, s. 7; bkz. MBZ 2.3.2022, s. 38, JWF 1.1.2019, s. 11, State-watch/Turkut/Yıldız 11.2021, s. 10f.), örneğin ülkenin bir zamanlar en büyük yardım kuruluşu olan “Kimse Yok Mu” (JWF 1.1.2019, s.11 ); kişinin kendi çocuklarının Gülen hareketiyle ilişkili okullara devam etmesi; iş ilişkileri ve Gülen hareketinin dini toplantılarına katılım da dahil olmak üzere Gülen ile ilişkili gruplarla/kuruluşlarla/şirketlerle temaslar (AA 28.7.2022, s. 7; bkz. JWF 1.1.2019, s.11, Statewatch/Turkut/Yıldız 11.2021, s. 10f.). Diğer kriterler arasında sosyal medyada Gülen hareketine destek, Gülen hareketi web sitelerine tekrarlanan ziyaretler ve güvenilir tanık ifadeleri, üçüncü tarafların itirafları veya sadece ihbarların bir sonucu olarak adlandırılmak yer almaktadır (JWF 1.1.2019, s. 11, Statewatch/Turkut/Yıldız 11.2021, s. 10f.). Mahkûmiyet için genellikle bu belirtilerden birkaçının bir arada bulunması gerekirken, Yargıtay silahlı terör örgütü üyeliği için kişinin örgüte belirli bir derecede bağlılığının kanıtlanması gerektiğini belirtmiştir (AA 28.7.2022, s. 7).









