KERİM BALCI-TR724.COM
2008 yılında Rusya’da haksız olarak tutuklanan, hapishanede dövülerek öldürülen Sergei Magnitsky ile on yıl sonra Türkiye’de haksız olarak tutuklanan, hapishanede dövülerek öldürülen Gökhan Açıkkollu’nun hikayeleri arasındaki irtibatı biliyor musunuz?
Birbirlerine çok benzeyen bu iki dram arasında henüz bir irtibat yok aslında. İrtibatı siz ve biz kuracağız…
Türkiye İnsan Hakları Hesap Sorulabilirlik Projesi’ne hak ettiği desteği verebilirsek, projeyi sırtlayan omuzlar yüklerini sonuna kadar taşıyabilirlerse, Sergei Magnitsky’nin hatırasına geçirilen Bireysel Yaptırım Yasaları, Gökhan öğretmenin katillerinin korkulu rüyası olacak.
Sadece Gökhan öğretmeni öldürenleri değil, Ahmet Altan’ı, Fevzi Yazıcı’yı, Yakup Şimşek’i haksız yere hapseden savcı ve hakimleri de ürpertecek bu yaptırımlar; Can Dündar’ın evine el koyan iradeyi de, helikopterlerden Kürt köylülerini atan zalimleri de, açlık grevinde tükenen hayatları görmezden gelenleri de saracak bu korku.
Siz üzerinize düşeni yaparsanız, biz üzerimize düşeni yaparsak KHKlıların, zulmen mahpusların, gadren mahkumların, sürgüne zorlanmışların yüzü bir defa olsun gülecek…
Nasıl mı?
Önce Sergei Magnitsky’nin hikayesi…
Sergei Magnitsky Rusya’da faaliyet gösteren Hermitage Capital’in muhasebeciliğini yapan kendi halinde bir Rus vatandaşıydı. Çalıştığı Amerikan şirketi hızla büyüyünce Rus rakiplerinin canını sıkmış olacak ki bir gün vergi müfettişleri dikildiler kapılarına. 2008 yılında Magnitsky şirketin mühürlerine el koyan “kayyımların” şirketten 280 milyon dolar çaldıklarını ortaya koydu.
Ama hırsızlar değil, o tutuklandı.
Magnitsky zulmen girdiği hapishaneden çıkamadı bir daha. 2009 Kasımında hücresinde dövülerek öldürüldü.
Hermitage Capital’in kurucusu Bill Browder 2005 yılına kadar sıkı bir Putin destekçisiydi. Ancak şirketi Rus petrol devi Gazprom’daki yönetici yolsuzluklarını ortaya çıkarınca “milli güvenliğe yönelmiş bir tehdit” olarak ilan edildi. 2009 yılında Magnitsky’nin vahşi bir şekilde öldürüldüğünü öğrenen Bill Browder, eski dostunun hatırasını yaşatmaya karar verdi.
Üç yıl süren yoğun çabaları sonrasında Amerika Birleşik Devletlerinde ilk Magnitsky Yasası’nın çıkarılmasını sağladı Browder. Yasa ilk planda sadece bu olaya karışmış Rusları kapsıyordu. Browder ve ekibinin çabalarıyla 2016 yılında bu defa Küresel Magnitsky İnsan Hakları Hesap Sorulabilirlik Yasası geçti. Bu yasayla Amerikan yönetimi dünyanın herhangi bir yerinde yaşanan insan hakları ihlallerinin faillerine yaptırım uygulayabilecekti. Nitekim o tarihten bu yana ABD yönetimi 200’ün üzerinde kişi veya kuruma yaptırım uyguladı.
Magnitsky Yasası insan hakları savunuculuğu için de önemli bir dönemeç oldu. Hemen bütün Batı ülkelerinde insan hakları dernekleri yerel Magnitsky yasalarının geçirilmesi için kampanya yapmaya başladılar. 2016 yılında Estonya, 2017 yılında İngiltere, Litvanya ve Kanada, 2018 yılında da Letonya ve Gibraltar kendi yasalarını geçirdiler. İngiltere 2018 yılında kendi Magnitsky Yasasının kapsamını genişletti ama uygulamaya koymadı. Magnitsky Yasaları hali hazırda Avrupa Birliği üyesi bütün ülkelerde ve Avustralya’da parlamentolarda görüşülme aşamasında. Yasanın, insan Hakları Savunucuları için önümüzdeki asırda en çok başvurulan caydırıcılık yöntemi olacağında şüphe yok.
Magnitsky Yasaları öncesinde iç hukuk yollarının verimsizliği karşısında insan hakları savunucularının başvurabileceği uluslararası mekanizmalar BM İnsan Hakları Komiserliği bünyesindeki komitelere yapılan başvurular, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne yapılan başvurular ve Evrensel Yargı Hakkı çerçevesinde açılabilecek davalardan ibaretti.
Türkiye’de yaşanan insan hakları ihlallerine karşı bu üç mekanizma da kullanıldı. BM İnsan Hakları Komiserliğinden mağdurlar lehine pek çok kararlar da çıktı. Ama bu kararların yaptırımı olmadığından Türkiye zalimlerini zulümlerinden caydırmaya yetmedi.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nde aleyhine en çok dava açılan, en çok mahkum edilen ülkelerden biri oldu Türkiye. Ne var ki zulmün zirveye dayandığı son beş yılda yapılan başvuruların büyük kısmı “iç hukuk yollarının tüketilmediği” gerekçesiyle reddedildi. Oysa iç hukuk yolları tüketilememeyi bırakın, başlatılamıyordu bile. Bazı davalardan müspet sonuç alındıysa da Türkiye zalimleri bunları uygulamadı. Çünkü AİHM kararlarının da BM İnsan Hakları Komiserliği kararları gibi herhangi bir yaptırım mekanizması yoktu.
Birkaç ülkede civanmert hukukçular evrensel yargı hakkı çerçevesinde işkenceciler aleyhine davalar açtılar. Ancak özünde ceza davası olan bu başvurularda hem delil yeterliliği bariyeri çok yüksek oluyor, hem de ya mağdurun ya da failin o ülkede bulunması isteniyordu. Bu şartları yerine getiren başvurulardan netice alınması da yıllar sürebiliyordu.
Magnitsky Yaptırımları bu üç mekanizmanın zayıflıklarını barındırmıyor. Delil yeterliliği bariyeri daha düşük, failin veya mağdurun yaptırım uygulayan ülkede olması gerekmiyor, dahası yaptırımı bizzat yabancı bir ülke uyguladığından Türkiye’deki zalimlerin uygulamama gibi bir şansı da bulunmuyor.
Magnitsky Yaptırımları her ülkede farklı boyutlarda uygulanıyor. En yaygın olan yaptırımlar vize yasağı, bankacılık hizmetlerinden yararlandırmama, yaptırım uygulayan ülkedeki mal varlıkları ve hesapların dondurulması gibi yaptırımlar. İlk bakışta insanın aklına “fail bu ülkeye hiç gitmezse, o ülkede herhangi bir mal varlığı da yoksa, bu yaptırımların ne caydırıcılığı olur ki” hissi gelebilir. Ancak tecrübe bu tür yaptırımların sadece yaptırım uygulananlar üzerinde değil, ileride bu listeye girmekten endişe eden kişiler üzerinde bile caydırıcı bir etkiye sahip olduğunu gösteriyor.
Zulümden ve yolsuzluktan beslenenler kendilerine gelişmiş Batı ülkelerinde alternatif yaşamlar kurma eğilimi gösteriyorlar. Magnitsky Yaptırımları onlara bu kapıyı kapatıyor. Dahası zalimler yaptırımların hukuk mücadelesinin sadece bir kademesi olduğunu, mazlumlar güçlendikçe bu yaptırımların arkasının geleceğini de iyi biliyorlar. Bu da onların dokunulmazlık zanlarını ve kimseye hesap vermek zorunda kalmayacakları yanılgısını yıkıyor.
Bugüne kadar ABD, Kanada ve İngiltere bir dizi Rus, Çinli, Myanmarlı insan hakları ihlalcisine Magnitsky Yaptırımı uyguladı. Amerika Birleşik Devletleri 2018 Ağustos’unda Rahip Andrew Brunson’ın uzun süren gözaltı süresine tepki olarak Türkiye İçişleri ve Adalet Bakanları Süleyman Soylu ve Abdülhamit Gül’e yaptırım uyguladığında devreye soktuğu yasa yine bu Magnitsky Yasasıydı. Yaptırımlar işe yaradı ve Rahip Brunson serbest bırakıldı ve davası sürmesine rağmen ülkesine dönmesine izin verildi.








