Zaman Gazetesi eski yazarlarından Herkül Milas, Atina’da gazeteciler Selahattin Sevi ve Doğan Ertuğrul’a konuştu. Son yaşananlar ışığında Türkiye’yi masaya yatıran Milas, ülkedeki en önemli problemlerin başında demokrasi eksikliğini görüyor.
Devletin zulm ettiği insanları kimsenin görmezden gelemeyeceğini hatırlatan Milas, tarihin tekerrür ettiğini kaydederek “Ermenilere, Rumlara, Kürtlere yapılanlar bugün Gülencilere yapılıyor. Haklıdan yana sesini yükseltemiyorsan, en azından susarsın. Susmadığı gibi aleyhte konuşuyor. Hitler döneminde Yahudileri suçlamak gibi. Özeleştiri çağrısı da bu nedenle beni rahatsız ediyor.” diyor.
Tarihi perspektif içinde Türkiye’de yaşananları değerlendiren Milas önemil tespitler yapıyor.
Kronos’ta yayınlanan özel röportaj şöyle:
25 yıl olmuş. Muhabir olarak gittiğim Atina’ya yerleştikten bir iki hafta sonra ünlü Zonars Cafe’de buluşmuş, ilk Elino-Türkiko kahvelerimizi içmiştik Herkül Milas’la. Kahvenin hatırı vardı ve Atina’da bulunduğum birkaç yılda Hoca ile haber için, sohbet için, dertleşmek için sık sık buluştuk.
Her defasında saatler boyu süren sohbetlerimizde Türk-Yunan ilişkilerinden, milliyetçilikten, ‘öteki’nden, Rum olmaktan, Elitis’den, Hacıdakis’ten, Yunus Emre’den, Rumi’nin Yunanca şiirlerinden… konuştuk. Hiç unutamam, Elitis’in ‘Πριν απ’ τα μάτια μου ήσουν φως, Πριν απ’ τον Έρωτα έρωτας, Κι όταν σε πήρε το φιλί, Γυναίκα‘ dizelerinin de yer aldığı Hacıdakis’in O Megalos Erotikos albümü -kaseti hediye etmişti- hakkında Herkül Hoca’nın, ‘Müziği zordur Hacıdakis’in’ yorumuna sevgili eşi Evi’nin ‘Ama Herkülcüm, zor müzik olur mu, başka türlü anlatmak lazım’ itirazını ya da Elitis’in başka bir dizesini ‘Boğazına büyük, kırmızı bir gül dolanır’ şeklinde mi yoksa, ‘…kırmızı, büyük bir gül dolanır’ şeklinde mi ifade etmek gerektiğini tartışmamızı. Ya da Olimpos’ta antik tanrıların yaşadığına inanıp inanmamayı…
Aynaros’a da gittik Herkül Hoca ile… İveron’u, Simona Petra’yı, manastırları ziyaret eden son Türkleri, hatta Katolik ve Ortodoks kiliselerini sonsuza dek ayıracak ihtilafla ilgili ‘büyük sırları’ birlikte konuştuk keşişlerle…
Sonra ben Atina’dan ayrıldım. Ama o konuşmaların, tartışmaların izlerini hep taşıdım. Sanıyorum nereye gitsem Herkül Hoca hep benimle birlikte geldi. Umarım ki hâlâ öyledir… Ve yaklaşık 25 yıl sonra Herkül Milas ile Atina’daki evinde yine buluştuk. Evi’nin hazırladığı kahvelerimizi içtik. Ama bu kez şiirden, müzikten, edebiyattan hatta Türk-Yunan ilişkilerinden bile söz etmeye fırsat bulamadık. 25 yıl sonra gündemimiz yine Türkiye’ydi.
Üstelik o günlerle bile kıyaslanamayacak kadar kötü bir Türkiye. Biz de Milas’ın Ahdi Atik‘ten bir alıntı yaptığı yazısından başlayarak sevgili Selahattin Sevi ile birlikte susmanın ve konuşmanın, sevinmenin ve üzülmenin zamanını konuştuk.
Bir yazınızda ‘Konuşmanın zamanı var, susmanın zamanı var. Üzülmenin zamanı var, sevinmenin zamanı var…’ alıntısı yaptınız. Dua gibi ifadeler. 3 bin yıllık bir metin olduğunu söylüyorsunuz. Kaynağı ne?
Eski Ahit. Çok güzel, şairane bir metin. Vaiz 3.
Neden bu alıntıyı yapma ihtiyacı duydunuz?
Son birkaç yazımda ‘zamanlama’dan söz ediyordum: O nedenle aklıma geldi. Bu arada Eski Ahit‘i karıştırırken başka bir şey buldum. Diyor ki, “Hayvanlar da insanlar gibi nefes alır, solur… İnsanların hayvanlardan üstün yanı olmamalı. Aynı yere varacaklar hepsi.” Hayvanseverler için bu inanılmaz bir şey… Zaten Eski Ahit sadece dini metinlerden ibaret değil, içinde aşk şiirleri de var…
Neşideler Neşidesi gibi…
Evet. İşte zamanlama konusunda da bu metin söyleyeceklerime tam uygun geldiği için alıntıladım.
Bu Eski Ahit metnini bugün hatırlama nedeniniz ne?
Çünkü bazı şeyleri yapmanın zamanı değil bana göre. Şundan dolayı; adam gerçeği söylediğine inanıyor. Evet, söylediği gerçek de olabilir ama o gerçeği söylemenin sonucuna bakmıyor. Mesela bir çocuk, diyelim bir gerçeği öğrenince şoka girecekse, hayat boyu şokta yaşayacaksa, o gerçeği söylemezsin, değil mi? Ya da bir insana bir yakını kaybettiğini pat diye söylemezsin. Onu söylemenin bir yolu var. Doğru yanlış yetmiyor, onun dışında başka şeyler de var. Şimdi yazılan birçok yazıda görüyorum. Adam bir şey söylüyor. Bakıyorum evet haklı. Ama haklı olduğu o şeyi o zamanlama ile söylemenin başka sonuçlarını dikkate almıyor. Oysa bir yazının tahrik edici olmaması, gereksiz tepki yaratmaması da gerekiyor.
Anlaşılmasının, düşüncenin önüne geçeceği için mi?
Tabii. Çünkü bir eleştirinin iki amacı olabilir. Birincisi, kendine güveni sağlamak için karşı tarafın ne kadar kötü olduğunu göstermeye çalışırsın. Veryansın edersin. Onlar kötü, biz iyiyiz, filan. Bu eleştiride en küçük bir karşı tarafı ikna etme çabası yoktur. Karşı tarafın görüşünü değiştirmesini sağlama amacı da yoktur. Hatta tam tersi kutuplaşmayı sağlamak, hem kendinizi hem de kendi grubunuzu tatmin etmektir amacınız. Mesela Tayyip Erdoğan’ın yaptığı eleştirilerin amacı tam da bu. Herhalde arkamda öyle kitleler olmadığı için (gülüyor) benim birilerine saldırı niyetim yok.
Sizin birini, bir şeyi eleştirirken hedefiniz ne?
Bazı görüşlerimi karşı tarafa iletmek ve onları etkilemek. Değiştirmek büyük laf. Öyle bir iddiam yok. Ama eleştiri ile birini etkileyebilmenin bazı ilkeleri var.
Nedir sizce bu ilkeler?
Öncelikle eleştiri öyle dile getirilmeli ki, muhatabın varmasını istediğin sonuca kendi varsın. Eleştiri, sen yanlış yoldasın diye başlayamaz. Karşıdaki insanı pes ettirme hedefi olamaz eleştirinin. Evet pes ettim, sen kazandın dese bile, görüşleri değişmez çünkü. Ama kendisi düşünür de, acaba ben hatalı mıydım derse, görüşleri değişmeye başlar. Bir başka önemli nokta, tonlama. Eleştiride saldırganlık olmamalı. Çünkü saldırganlıkla kimseyi ikna edemezsin.
Ya eleştirilen kişi, grup her eleştiriyi saldırganlık olarak görüyorsa…
Bunu önlemek için örnekleri kendisinden vermeyeceksin. Yani sen şunu yaptın, demekle olmaz. Almanya’da bir toplantıya çağırdılar, resmi tarihi nasıl anlatıyorsun, diye. Ben konuşmamda onlara kendileri dışında örnekler verdim. Azınlık refleksiyle yaptım sanıyorum. Ne yaptığımı daha sonra düşündüm. Bilinç dışı davrandım belki de. Mesela Türkiye’de milliyetçiliği anlatırken, Türk milliyetçiliğinden söz etmedim, Yunan milliyetçiliğini anlattım. Sınıfta, “Hocam bizde de buna benzeyen şeyler yok mu?” diyen öğrenciler oldu. Ama Türk milliyetçiliği şöyle, böyle desem, buz gibi milliyetçiler yetiştirirdim. Yunan gelmiş bize hakaret ediyor, diyecekler. Biraz da haklı olacaklar. Üstelik zaten tüm milliyetçilerin yaptığı bu. Sadece karşı tarafı anlatıyorlar. Kötü yanını gösteriyorlar ve üstelik haklılar. Ama hiçbir işe yaramıyor, başka milliyetçilikleri eleştirirken kendi milliyetçisini yaratıyor. Çünkü karşı taraf kötü sen iyisin, sonucu çıkarıyor.
Bazı ‘hassas’ konulara hiç girmemek gerekebilir mi eleştirirken?
Hayır, tüm konuların konuşulması gerekir. Bir konu ele alınmazsa bu kötü bir mesaj oluyor. Çünkü karşındakine, susarak geçiştirdiğin konu öyle bir konu ki, tedavisi yok, önüne geçilemez, mesajı veriyorsun. Ve çok önemli başka bir şey: Bütün tarihi, toplumları, insanları değişmekte olan haller olarak görmek ve göstermek zorundasın. Hiçbir şey durağan değil. Değişiklik temeldir ve bunun tersi stereotiptir, kalıp yargıdır.
‘Tarihi, toplumları değişmekte olan haller olarak görmek’ ne anlama geliyor?
Mesela Türkler nasıldır sorusunun cevabı, ‘Türkler değişir’dir. Yunanlar, İtalyanlar, Araplar değişir, olduğu gibi. Ezelden bugüne ve bugünden sonsuza aynı olan topluluk olamaz. Efendim Türkler ya da Yunanlar zamanında şunu yaptı, tamam yaptı ama değiştiler. Bugün kötü olabilir, yarın da iyi olabilir. Bu değişiklik iyiye doğru da kötüye doğru da olabilir. Dün iyi olan yarın kötü olur.
Eleştiriyi başka örnekler üzerinden kurmak neden önemli?
Bir örnekle anlatayım. Bir Kürt derneği beni Diyarbakır’a çağırdı, milliyetçilik konusunu işlememi istediler. Onlar benden Kürt milliyetçiliği anlatmamı beklerken onlara Yunan milliyetçiliği anlattım. Önce sözlük hazırladılar, sonra dil bilgisi hazırladılar, sonra şiir derlemeleri yaptılar. Dernekler kurdular, sonra ayaklandılar, dedim. Gelişmeleri ayrıntılarıyla anlattım. Biri kalktı ve “Hocam siz bizden korktunuz da mı böyle anlattınız, resmen bizi, Kürt milliyetçiliğini anlattınız?” dedi. Hayır, dedim, korkudan değil, sizin tepkinize neden olmamak için yaptım bunu. Tepkiniz, anlamanızı engeller çünkü. Ben ‘siz böyle yapıyorsunuz’ desem adamlar haklı olarak kızacak. Böylece saldırganlığı da peşinen engellemiş oluyorsun.
Görüşlerin değişmesi neden insanlarda saldırganlığa neden olur?
Bir insanın görüşleri değişirken sadece görüşleri değişmekle kalmaz, kimliği de değişir çünkü ve o görüşler kimliğinin bir parçasıdır. Şunu değiştir, bunu değiştir dediğin zaman, kimliğini yıkıyorsun. Bu nedenle direnç gösteriyor ve kabul etmek istemiyor. Kabul edince kendini boşlukta da hissedebilir. Onun yerine başka bir şey koyacaksın. Bayrak görüyor, gözleri yaşarıyor. Böyle bir insana ‘inandığın yanlıştır’ diyerek diyalog bile kuramazsın.
Kendimizi tanımladığımız ‘öteki’nin yerine başka bir ‘öteki’ koymak mümkün mü?
İşte, oraya geliyorum. Yunanistan’da bir konuşma yaptım, biri sordu “Öteki -yani düşmanı olmayan bir millet-toplum, grup olabilir mi?” diye. Çünkü biz kimliğimizi genellikle ne olmadığımızı belirleyerek kurarız. Ötekinin üzerinden. ‘Şu değiliz’ üzerinden kurarız. Dedim ki, peki benim ötekim kim? Benim ötekim yok mu, var. Ama benim ötekim kimseye zarar vermeyecek, sakıncasız bir öteki. Geçmişte, kötü işler yapmış, bağnaz insanlar. (Gülüyor) Mesela Yunan ya da Türk aşırı sağı değil benim ötekim. Çünkü bence suçlu insan yok, kurbanlar var. Kimse kötülük yapmak için yaşamaz.
Peki kötü insanlar, baskıcı liderler, yöneticiler masum mu?
Şöyle anlatayım: Ben 21 yaşında İşçi Partisi’ndeydim, Behice Boran vardı, tanınmış bir sosyolog. Bir soru sordum. “Biz bilimseliz diyoruz,” dedim Hitler’e karşıyız, ama Hitler o toplumun bir sonucu. Neden kızıyoruz? Yağmur gibi, kaçınılmazdı. O şartlarda Hitler’in çıkması kaçınılmazdı. Yani Hitler’in içine şeytan girmedi, o insandı. Toplumu anlamak yerine lidere kızmanın arkasında bizim bilinçsiz güvensiz halimiz var. Mesela Tayyip Erdoğan’ı ele alalım. Sürpriz değil. Ya kötü adam diyeceğiz, ya da… Ama bu tartışmayı seninle birlikte daha önce de yapmıştık. Bundan 25 yıl önce… O nedenle burada bırakalım, oraya girmeyeceğim.
Öyleyse, zamanlama yazısının zamanlamasına gelelim. Neden şimdi?
Şundan rahatsız oldum. Uzun zamandır, Türkiye’de Ermeni kıyımı, Rumlara yapılanlar, Kürtlere yapılanlar diye sempozyumlar filan oluyor, romanlar yazılıyor. Bunlarda beni rahatsız eden bir şey var. Bir örnek vereyim, benim en yakın arkadaşlarımdan, askerde de birlikteydik, Demir Özlü’nün romanında “Rumlar gitti filan, sonra bu kırolar geldi Anadolu’dan ve İstanbul rezil oldu” gibi görüşler var… Doğru mu, kısmen doğru. (Gülüyor.) Şimdi diyelim 30 sene geçecek, Kürtleri keseceğiz, kovacağız, sonra ne güzel Kürtler vardı, şarkıları vardı, filan… Şu anda yaşanan bir olay var. Şu anda yaşadığımızın aynı şey olduğunu görmüyor. Bu o kadar büyük bir körlük ki…
Kimleri kast ediyorsunuz? Bu körlüğü yaşayanlar kimler?
Benim en çok şaşırdığım da solcular. Eskiden solcuların yaşadıklarının aynısını bugün başka muhalifler yaşıyor. İftira ile hapse atılıyorlardı, bugün de muhalifler hapse atılıyor. Solcuların bunu görmemesi beni çok şaşırtıyor.
Görmüyorlar mı gerçekten yoksa görmezden mi geliyorlar?
Bir kısmı görmüyor. Bir kısmı, bir kusur buluyor, oh olsun, diyor. Şimdi Rumlara yapılan haksızlıklar üzerine çalışan öğrenciler var. Neden kimse bugün yapılan benzer haksızlıklar üzerine konuşmuyor? Varlık Vergisi üzerine çalışanlar, neden susuyor. Bugün yok mu Varlık Vergisi? Cemaate yapılanlar Varlık Vergisi uygulaması değil mi? Ama konuşmuyorlar. Hatta bakın, susmalarını dahi bir yere kadar anlıyorum. Korkuyorlar, ben de olsam susardım herhalde. Ama susmadığı gibi bir de aleyhte konuşuyorlar.
‘Oh olsun’ diyenlerden mi söz ediyorsunuz?
Evet, ama onları konuşmaya gerek bile yok aslında… Ama şu var, adam akıllıysa açıkça oh olsun demez, aynı şeyi farklı ifade eder ama biz anlarız. Mesela, “ama siz de şunu yaptınız” deyince…. Ne oluyor, “oh olsun” demek oluyor, işte. Hak ettiniz demek oluyor. Hak ettiniz ile “oh olsun” arasında fark var mı? Aynı şey.
‘Doğru’yu yanlış zamanda söylemek de ‘oh olsun’ anlamına gelmiyor mu?
Tabii bunu söyledim ve yazdım. Bir tutumu desteklemenin veya yermenin dolaylı işleyen ilginç bir yöntemi var. Kötü bir davranışı haklı çıkarmak için “nedenini açıklayanlar” oluyor. Kimi zaman “dönemin şartları” derler, bazen “yanlış oldu” da derler. Kötülemek istediklerinde ise “neden” söz konusu olmaz, davranış kötülüğün kanıtı olarak ele alınır. Buna isterseniz çifte standart, isterseniz savunma mekanizması deyin.
Hrant Dink’in öldürülmesine ‘öfkeli gençlerin milli hisleri’ diyor mesela…
Tam işte, öyle. Böyle bir söz o gençlerin galeyana gelmesini meşrulaştırıyor. “Açıklamaya” başlarsan Yahudilerin fırınlarda yakılmasını açıklamaya gerekçelendirmeye kadar gider bu. Sonra savunma hatları oluşturuyor.
Katliamlar, cinayetler, baskılar yaşanırken susmanın savunma hatları nasıl oluşuyor?
Savunma hatlarının birkaç aşaması var. Birinci hat reddetmektir, hayır bunlar yaşanmadı demek. İkincisi kıyaslamaktır, biz yaptık ama az yaptık, onlar çok yaptı, demek. Üçüncü savunma hattı evet biz yaptık ama onlar tahrik etti. Ne diyeceklerini biliyorum, bizim yaptığımız aynı şey değil diyecekler. Tabii hayatta hiçbir şey tam olarak aynı değildir. Bu nedenle “aynı” yerine ben “benzer” diyorum, benzetmek göreceli bir şey çünkü.
‘Geçmiş günahları’ hatırlatmak doğal insani bir refleks mi yoksa kimlikler, aidiyetlerle bir ilgisi var mı?










