Herkül Millas: Türkiye’de şu an konuşanlar değersiz şeyler söyledikleri için konuşabiliyor. Dolayısıyla duyduklarımız değersiz laflar, basmakalıp şeyler, önyargılar… Türkiye’nin geri kalanının eğer konuşmaya fırsatları olursa ne diyeceklerini göreceğiz.
ALİN OZİNİAN – SELAHATTİN SEVİ-KRONOS
Kitapları ve köşe yazıları ile tanıdığımız Herkül Millas Ankara’da doğdu, İstanbul’da yaşadı. Feriköy Rum İlkokulu’nun ardından eğitimini Robert Kolej’de sürdürdü ve inşaat mühendisi oldu. Türkiye İşçi Partisi’ne katıldı, askerliğini Muş’ta çavuş olarak yaptı. 12 Mart’tan sonra Atina’ya yerleşen Millas, Bahreyn, Katar ve Endonezya’da çalıştı, Suudi Arabistan’da kendi araştırma şirketini kurdu. Ankara’da Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi’nde Çağdaş Yunan Dili ve Edebiyatı bölümünün kuruluşunda çalıştı, dil ve edebiyat dersleri verdi. Makedonya (Selanik), Ege (Rodos) ve Atina üniversitelerinde Türkçe, Türk edebiyatı ve Türkiye siyaset tarihi dersleri verdi. Bilimsel çalışmalarının yanında spora düşkünlüğü hiç bitmedi; gençliğinde atletizmde 1962 yılı Türkiye 100 metre birincisi olduktan sonra, 2016 ve 2019 yıllarında “master” kategorisinde 100 metre ve yüksek atlamada Yunanistan birincisi oldu.
Türkçe ve Yunancadan karşılıklı çeviriler, tarihyazımı, siyaset bilimi, edebiyat, dil, kimlik, okul kitapları ve Türk-Yunan ilişkileri konusunda çalışmalar yaptı. Tüm bu birikimlerini uzun yıllar Zaman gazetesindeki köşesinden Türkiyeli okurlarla da paylaştı. 1992 ve 2001 yılında Abdi İpekçi Barış (özel) Ödülü, Atina Çevirmenler Derneği, Yunan Yazarlar Birliği’nin Dido Sotiriu, Türkiye Yayıncılar Birliği’nin Düşünce ve İfade Özgürlüğü ödülü başta olmak üzere birçok ödüle layık görüldü.
Türkiye’ye hem içeriden hem dışarıdan bakabilmenin verdiği tecrübe ile Türkiye’nin bugünü ve yarını hakkındaki sorularımızı cevaplayan Millas, içinde bulunulan hukuksuzluk ve adaletsizlik dönemini “kriz” olarak adlandırıyor. Yaşanan siyasi atmosferin bir anlamda halkın seçimi olduğunu düşünen Millas, Türkiye’deki lider seviciliğe dikkat çekerek, aynı hastalıktan muhalefetin de mustarip olduğunun altını çiziyor. Avrupa Birliği trenini kaçırmış olmanın da bu yaşananlarla ilgili olduğunu söyleyen Millas, “Kriz atlatılsa bile, ülkenin kendisine gelmesi zaman alacaktır.” diyor.
Türkiye sizce nereye gidiyor?
Türkiye’nin nereye gittiği önemli tabii; bu Türkiye’ye, dış güçlere, genel ortama, konjonktüre bağlı ama bence asıl önemli olan bugün olup biten. Şu andaki durumu konuşmak gerekli, çünkü durum kritik, durum riskli…
DUYDUKLARIMIZ DEĞERSİZ, BASMAKALIP LAFLAR
Sizce Türkiye’deki siyasetçiler, gazeteciler, yorumcular, hatta her kesimden insan ülkenin mevcut durumunu yani bu riski idrak ve ifade edebiliyor mu?
Öncelikle insanlar konuşamadıklarından dolayı olayı doğru ya da yanlış mı yorumladıkları konusunda değerlendirme yapamıyoruz. Konuşanlar değersiz şeyler söyledikleri için konuşabiliyor. Dolayısıyla duyduklarımız değersiz laflar, basmakalıp şeyler, önyargılar, laflar, sözler. Bunlar konuşabilenler ve biz sadece onlar konuşabildiğinden dolayı Türkiye’nin geri kalanı durumu anlamıyor diye kabul ediyoruz ama öyle değil. Konuşmaya fırsatları olursa ne diyeceklerini göreceğiz, şu anda yargıda bulunmam haksızlık olur. Sorun konuşamamak.
Uzun bir süredir demokrasi sadece sandığa indirgendi, bu da yetmez gibi doğu illerinde halkın seçtiği yöneticiler yerine kayyımlar atandı, hatta İstanbul seçimlerinde halkın iradesine müdahale edildi. Böyle bir ortamda seçimlerle bir şeyler değişir mi?
Türkiye’de çok köklü bir anlayış var. Aslında sadece Türkiye’de değil, Ortadoğu ve doğu ülkelerinde ve Balkanlarda da bu böyle; kavramlar iyi-kötü, haklı-haksız üzerinden kuruluyor. Hukuka uygunluk, hukuka karşı olmak değil önemli olan, iyi ve doğru olmak.
Kimileri de bu iyi ve kötünün sözcüsü olduklarını iddia etmişler, onlar biliyorlar bizim için neyin iyi ve kötü olacağını. Bu noktaya vardıktan sonra artık demokrasi olmaz. Demokrasi olmaması da doğal bu şartlarda aslında, çünkü doğrunun ne olduğu belli ise “yanlış oy kullanan halkın yanlış yapmasına izin vermeyiz” denmesi anlaşılabilir.
Bunun gibi bir mantık var ve tüm sorun gerçeğin göreceli olduğunu kabul etmek. Bu yaklaşım, yani gerçeğin göreceli olduğu anlayışı şu an Türkiye’de mümkün değil, çünkü benim doğrum tek doğrudur görüşü var ve “diğer düşünceler de doğru olabilir” noktasına gelmek çok zaman alacaktır. Batı Avrupa’da bunun için 500 yıl gerekti, zor bir şey. Türkiye’de maalesef “Doğru nedir biliyoruz, doğruyu biz temsil ediyoruz, bile bile de yanlış yola gitmesine izin vermeyiz” anlayışı egemen.
Bu durumda seçimler ne rol oynar? Mesela bazı maskelerin düşmesini sağlar. Seçimler olur, ardından geçerli sayılmaz sonra birileri bundan kuşkulanmaya başlar, ne oluyor diye düşünmeye başlar, bu yararlı bir şeydir. Seçimlerin fonksiyonu budur. Ayrıca karşı tarafın zor kullanmasına fırsat ve mecburiyet yaratır, seçimleri kaybetmemek için zor kullanır, deşifre olur.
Bu bakımdan seçimler yararlı ama seçimler ile iktidar değişmez diyorsak onu “Peki ya ne ile iktidar değişir” sorusu takip eder. Ne kalıyor geriye? Sanıyorum cevap kolay değil. Ben o anlamda hâlâ seçimlere inanıyorum, foyalar ortaya dökülür seçimlerde, rezalet olur, bunun bile bir yararı olur.
Bu tip rejimler tarihte sıkıntılı, acı bir şekilde düşer fakat uzun süre de yaşayabilir. Franco, İspanya’da on yıllarca iktidarda kaldı. Portekiz’de de öyleydi, bazı rejimler ise 5-10 yıl dayanabildi, Türkiye bakalım ne kadar dayanacak.
Evet, rejim diyoruz ama hükümetin tabanı, oy potansiyeli de var. Türkiye uzun zamandır ihtiyacı olan lideri bulmuş olabilir mi? Halkı yarısı böyle yönetilmeyi istiyor olabilir mi?
Dilemma deniyor buna. Halkın büyük kısmı böyle yönetilmeyi istiyorsa; bir lider başımıza geçsin, ne doğrudur bize göstersin, biz de o ne derse yapalım diyorsa, o zaman demokrasi ne olur? Bu şeye benziyor, bir insan kendi iradesi ile köle olmak istiyorsa, o köle olsun mu?
Biliyorsunuz, anayasaya göre bir anlaşma imzalayıp bir insanın kölesi olamazsınız, buna imkân yok. Ama bir halk kendi iradesi ile kendisini köle kılabilir. Maalesef demokrasilerde bu olanak var, Almanya’da Hitler’i ilahlaştırdılar, görüyoruz çok feci liderler destek buldu, rejimini sürdürdü. Türkiye’deki durumunun alternatifi ne olur bilmiyorum gerçekten. Bunun alternatifi darbedir, o da Türkiye’nin artık gündeminde değil, zaten olmaması da gerekir. Diktatöre karşı yapılan bir uzun sürede çözüm değildir, bu sebeple darbe de önerilemez.Geriye ne kalıyor? Halkın görüş değiştirmesi. Biraz ütopik, biraz romantik ve uzun vadeli ama bunun dışındaki alternatifleri ben temelli çözüm olarak görmüyorum.
Hukuksuzluktan bahsettik, miladı ne zamandır? Muhalefet bunun bir AKP icadı olarak düşünüyor. Sizce de öyle mi?
Eskiden de böyleydi. Bu Türkiye’nin değil, dünyamızın hikâyesi aslında. Tüm Asya, bütün Afrika tapar liderlerine, demokrasi çok az sayıda birkaç ülkenin halkının içine sinmiştir. Nadir görülür demokrasi, az ülkede benimsenmiştir. Kalan ülkeler “demokrasi gibi”dir.Anayasası demokratiktir, yasalar demokratiktir ama halk bilinci, davranışı demokratik değildir. Öncüye tapar, kahramanlara tapar vesaire. Bu Anayasa ile alakalı bir şey değil, insanların inancı ile ilgili bir şey.
Büyüklere saygı ile başlar bu aslında. Bizler ailenin içinde öğreniriz bunu; büyüklerin lafından çıkılmaz, demokrasi ailede yoktur çünkü. Mahallede yoktur, köyde yoktur. Hiyerarşi vardır, saygı hiyerarşisi, Türkiye de böyle çok saygılı bir toplumdur, yaşlıya saygı, okumuşa saygı ve saygı saygı diye diye demokrasiden eser kalmaz. Çünkü demokrasi eşitlik üzerine kuruludur, eşitlik de böyledir. Yaşlı diye bir insan daha haklı, daha söz sahibi olmaz. Bu eşitlik geleneksel toplumlarda hemen hemen yoktur, bu toplumlarda saygı hiyerarşisi vardır. Demokrasilerde ise herkes eşittir. Herkes herkese saygı gösterir. Genç yaşlıya saygılıdır ama 80 yaşındaki biri de 20 yaşındakine saygılı olmalıdır. Hiyerarşik saygının demokrasi ile alakası yoktur, ben bana yaşımdan dolayı saygı duyduklarında fevkalade rahatsız oluyorum. Bana itiraz etmediklerinde rahatsız oluyorum.










